Lutuv thuki na

Lutuv Thuki nakaw Salai Van Tu (likie) Vuo Tu caa pepa paliepa a cuo.

Lutuv mingphang ca Tibet ruo ta Vieruo luo a viengie yite, Irrawady hne Chindwin a tawna lie Zutluo luo a mazakie. Zutluo a mapha khutaa ta ningtla cavaa luo viehraw le yite Sangu kielie Pala tili lie khy a ma zasa. A hnangtaa ta ningchiy kuoluo a kie pathaw yite Hora tapa lie khy a masa, a kiethaw pakhaa yite Hlephuv tapa khy a masa, cuo pachangta aw yite Tiypasing pa kha zahuv yite Setung khyhne Khabung kuoluo ta tluolie kha khy a masa pakhaa, Makhy mingca Uvlyi tapa ta ming a mazadi.

Uvlyi ta khyruo ca zasuo yite Tyise khyhlung khy a maza tla, a maza taa. Maning hing mingphang phang panga a luo pata a maza aw. (i) Lahnang, (ii) Losaw, (iii) Rela, (iv) Hlori, le (v) Ngesi a macuo.
Maca ta Lutuv mingphang thuki naca Tyise khyhlung ta mingphang phan panga ta khy a mazatla tapa ta mingnung mingpa ta Rucu bielie pachang pata a cuo.
Mana kawta Hlaphy thepa tieta Hiekhaa luo nakhaw ningta naca piepaa Tuese na hmung ma Leching khy panga thu napa, tapa ta hla a maphy pakha a cuo.
Zaaruo a pachang li patie ta Lutuv ca khy panga dyi cuotlung va de pama tapa ta a mari,
Tuese khy tlana Lutuv ming ca ningtla Mizo ruo  Pala tiyliy kie sangu khy taa Byinung viete yite Saahmang tluo virkhung yite Thuohue hne Byinung a tawnalie Lutuv ruo luo a maa viengie.
Maning cata Zuphyi tlariy ta Lyita paa ca Iebya varal ta Bungtluo liekhy khy zasa yite makhy mingca Syica a mata. Lutuv pa hne Zuphyi pa ca ruo panu vie napa vahuv yite Tuese khyhlung lie a maazaataw. Khabiepuv a ma tapa kha Lutuv papaa ta kama na a hmung ta ang tate, Zuphyi pa tazaw kama na a hmung ta nag a tara,
Khy sariy ta a macuo veve nakawta maruo ca  a maachuv tiyta bie a chi patuv riy aw vayi manakawta iema ta ta bie kuona a maatue. Ninghnin a tapa hneta maliehing mataw pakhaa pate ma Aabaw a mangpa ung pate a Aabaw hlungvie pata masuv hing cuse tapa ta a manaa a zatla veve.
Ninghnin a tapa hne Lutuv papaa hne Zuphyi pa ca Aabaw ca a viephya yite Zuphyi pa Aabaw ca parang viete Lutuv pa Aabaw ca a thavie a ma Aabaw a parang vie nakaw ta khy a syivie a ma zasa tapa ca a cuoriy pata a cuo. A biekuo na buotuv haata Zuphyipa ca Tuese khyhlung lie ca khy sariy pata a cuo. Lutuv papaa ta thukhyi te Inuta nama ca kungnue vie cuo cate luohla vieluo nasi khu ka liene ka maca ikung uvthyi tlite ka ma hing na patla sathi la kungkha ta Vasaa na ica paning thi ee. Na matuv hing chaluo viehing ta a pa thawvie la tate a nue.
Zuphyi paa zawta a naatla ra nakaw ta Lyita luokhy si yite Lutuv pa ca Tyise  liekhy khy a maza tla. Sahruovaa kha a maruoriy ta a zacuo, Malie taa cata Lutuv pa hne Zuphyi pa ca  Luruo muo  a maza pi ruomuo tapa ngukhyi na tapa a zapathu taa. Ruomuo zaw a mabie kuo nabuotuv haata a pi yite uvta nuta a pachang na a duena  cuo ningzaw ta a ma zahmuo nakaw ta nunghie ning napuv chiyning ta muo a hu pazaw muo a muo pazawhing Lutuv pa hne Zuphyi pa ta a hruo a maza pathu taa hyi.
Tyise khyca mingphang phangpa nga ta khy zatla yite Lupiy kaw hne a hrangpa khyruo kawzaw a mazaa ce a mazari. A hunghing ma a Byi malie a hriepa aa za awthluo mang vyi macata a Byi hnyili pata khy zasa yite ingdaw (400) te a maza pung. Za Khe, phang ta phangthuo Lubyi, Hringnaa a cunglie riciepa Lutuv mingphang phang pa nga lieta Lahnang mingphang chunglie ta pame puvthe nung pakha ca a ming {Me Caw} tapa  za awte a Vaa hnyili pata nu a zaphya tata a cuo. A Jaapaa pahning tieca ta riesaa muo naphya  ta tayite nangza hmiechi ta a mathla. Me Caw ta a rawluo buotuv haata a chang yi.
Ama a ri nahaa ta;
Thing la nalie vie angte inang a diy itiy a hrie sa nacang ta ikhiele caning a Caatiy ihmung a ruo angte tiy kielie ta a Lungcung liehing Ciyhluv thyihning ihmung la angte tiyhne ca ihmiepuo ma pahne ca ithliy vieza te itha na padiy itiy hrie a ci, aw hriehruv te thing ca phyakha hraw ihluo ingluo ca ivie si. Madyi hing ipang pasaa ipachang pata ca a cuo a hung japaa hne hmuo a hmungbuo vapuv, ta pata a jaapaa pazaw ca a changyi cuo baalaa pata a jaapaa pa pahning tieca ta zangkhu ngiethie vayi! Cuoca viesyi lete a riyzaw ca viecuo lete  zuokha ca muo a sa,  Muolie ca Cihluv a ce napa thing a la naluokha a chiy pakhaa a kielie ca Thingtlung hmungte Thingtlung ta cata ueryi jawsaa ta a mingta u seyi pata a thyi, nu naphya pahing ka ma saata a cuo. Na saa tahing japaa cuote a ming ca ''Phang La Phang Thuo, Lu Byi Za Khe'' ta pata nasa aa,  ta pata  ueryi ta a chang. A muoca a jaapaa pazaw a changpa khaa yica a ma hihaa na pekhu ngiethie vyi.

Me Caw ta Saa japaa vie pachuo sawte a muolie ta ming ca diriy ta Tyise khylie dibuo liepa cuote a ku a ruv ne a mata, A cuobaalaa pata minghrang diriy ta the valaa yite minghrang sariy pazaw khing ngiethie vayi ma nakawta a paata Aathie khangpa a phyate a sa janung tiy a dang nalie ca a rawluo buotuv haahing ta;
''Ming malie nie machang pakha ee ma ditli ne,'' ta pata hrikhung rina a vatue.
  Ing luochiy te a saajapaa pahning kha u yite kha niema sieta hing chuoraa kha tieung ta yite Me Caw ca pha sa pata a mamangsang cana hluoning ta riesaa a phyapa ca jawsaa ta nutaa yite a maza ese sa nakaw ta a jaapaa palie awli pata, a sa japa hne ta khy a masa.
Lutuv mingpa zawta Phungpa a mari tiyta Buotiemingruo pakaw hing khate jawsaa ma tapahing zapa changkhu vyi. Chekha ta mingruo jawsaa, chekha ta Vieruo siepahruo thluo aa mang a ta pazaw a ma awra. Mahing ca ruena cicuo ta a cuo. Ningkha ca Buotiemingruo pa a jawsaa 100 ta a Lee a kiekhang yite  Tyise khyluo a ma kiechiy tata a cuo. Cuosyipuv a ma aw, Tyise khy ningchiy kuoluo Vadaa suokha awte  malie ca a ma Lee ca suvkha ta sang yite a tatehing a Lee-teta u pari a cuo. A Lee hing sa 60-70 hraw a ta thluo aa mang Lutuv mingpa zaw ta a mata.

Hlaa
Buotie zakha ee --- kahria tlaw kue thang, i maa nunae na hmang ia va kho bue pa. A siyluo ca ''Hliy Chaw hne Hlaw Uo'' ca zaakhing saraa laa yite Hlaw Uo nung hne paa ta a ruv ma malie a muo aa a khymaa ta yite a ma zakhing li nakaw ta ruoluo  a mavaatu. Maning kha Buotiemingruo hne a jawsaa 100 zaw ca a ma kielie a ma viesiy le pakha a mahmung. Makaw kha ''Hliy Chaw hne Hlaw Uo''' ta hla maphypa a cuo, Buotie zakha ca matu nalie  malie a mavie siysue thluopata malie hmungkhu vayi ee  tana ta a cuo.
Buotiemingruo pa ta Tyise khy thaalie a lyiraw liena  (nichawpathi) a aw a ta. Tyise khylie hing a lyita a pyapa (Tha) iron ore- a aw, Kama pangpa zawta Lungkaraw ta pyapa Thaa khuv a pya napa Pu Hie Hning hne ma vamangbuo. Ma Thaa,Siy Ngu zaw a pya nakaw ta Buotiemingruo pata a ngiebuo thuomang. A ma pangpa ta a pachang nakaw/ cuolikie a maalie awpa a pyithepa zaw a ma awra thuomang.  Alyi hne a lung ca late a kuvpazaa lie a  paciy hne a pya a lungca hringsunglung khata a kuvlie ca a hmung. Aphaciemuo ma liehing cutie ung tate  a ma cuna hmangca (caling) ta yite a ta tehing ta a hnang kalie.

Tyise khy mingta ma khyna a ra-aa te yite a nue pari yite culi riytli pata a manue khu. Cana siriy pata a mavie pachie ca Buotiemingruo  a khangpa a Lee ca thukhing vyi a mataa.Chekha paacuo ri nalie ta a Lee hing a ruo a mata, chekha ta a Lee ruopa kawhing ripuo lipa yita a ma aw. a Lee hrang patie ca a ma thudiy thluo, Buotiemingruo ta Tyise khylie  haatiy tie mekaa ta i Lee hing tiy thepa yise tate haatiy tieca pakidiy yite tiy ca a mathe ra laca thukhing hlyivyi a mata. Buotiemingruo ta niema khyliehing Khazing saa a aw a viechiykhyi valie ungciy tate maca Nunghlyi nung Me Caw ta a thyi ca palung a hring. Asaa takha catli nakhu chungta Bebaa lio khungte cakaw pazaw a raw chiy cana haatiy a huv patie ca Me Caw ing luo vie chiy yite malie ca kuvcaa a mang thepa hing aw rate maliehing aw hing tate Bebaa ca a kudaw ta dawte machunglie haatiy paca a ma hmung sasaw.
 
Haatiy paca a chiy le yite panuo chunglie tiy kha haatiy pa kuvkha a mabya haatiy kuvlie tiy hrangkha a Lee a mapa thyisa pahne ta a Lee ca a puruv sa pata a kiethu paluo. Buotiemingruo ta minghmie phasa pata ''icalaw sa'', tate a rawluo hahing ta  Me Caw saacapaa kha lasaw phangpaliy a pisiy. ma a hmang ca ''Za Khe tihiv'' ta pata upari pat a cuo.
(1) Ngu kuotung
(2)Ngu pepung
(3)Thlacaw hne
(4)Syipuv zaw hing a cuo.
Ma chechiy zawhing Mingpa zawta chuokha hnang chuokha ta za paru za mangsang yite rubie ta zachang pachaa pari pata a zacuo.
Lahnang nung Me Caw saajapaa Za Khe ca viesatlie tiyta a tharuv te a chiythe, a japaa ciemuo tata a viecuo. Tyise khy uvtuv Khybyi khawse hrieriy pata a matlaw ruokha hne a du nalie zaw a mahing hmisi ta hmieluo zaatung pa a cuo. ruosaa a maka tiyta phyibaw a ziypa sahring Aavaa kie (a liang) tate mahing ining aa a zata yi. A napuv ca tlawchaw tanung hing a zachiy ta pata a mari. Tachuo ming pazaw ta a mazakhieluo pata ''Tluochuo'' tapa mingphang ca Cawthie lie a aw nakaw ta  Cawthie nung na a zahie thluomang a mata.( A chuo nata ca a paachuo ningta a paa hne TTyise luo a mazaachuv patie sajanung a za aw nakaw ta a paa hata ruomuo zawpi a huva tli tata a zacuo aa pa hing!) Lutuv mingphang phungbie (likie) robie mawkhu awli pa ming pathuopa Chechiy phang pali kaw hing a tataa hing ta mavie khiehriy ciemuo pa hing ta ;

(i) Ngu panuo ca Chuenge khy lie U Khy Suo rucu tuv lie a aw.
(ii) Thlcan hing Hnaring U Le Kuv sa japaa Zaa Kaw ing lie a aw.
(iii) Ngu pepung hing Hnaring U Thla Pa ing lie a aw.
(iv) Syipuv hing Hepuv khy pastor Lung Ce tie ing lie a aw thluo ta pata thuo ma thyi.
Lutuv saa uv nuzaw ''Salai Van Tu (likie) Vuo Tu'' ta Lutuv thuki na phungpa(likie) Lutuv thuki na ru bie - Caa cape pa kha Lutuv caa ta ipha nakhu chungta Hmathla hne taapuo angte ipalie pa a cuo. Tluotling the aa vyi cuorasela na thyipa the thluomang ungciy tapa hnabie syina hluvpuv ca hnyi yi. Ca khuta Hmathlaa hing khyhraa hlyicari tate mahing Leching pathla khy panga taa a pungzaa pa macuo ta pahing Salai ''Vuo Tu''cape pa liehing a siethluo ita. Cape chiepa aw kie ma pare pakha te aa.
Lutuv saa cuo pazawta Lutuv caa madue a hu.